Andreaskerk:
Evangelisch-Lutherse Gemeente Rotterdam
- Welkom
- Predikanten
- Kerkenraad
- Lutherse kerk
- Mededelingen
- Woord Vooraf ->
- Agenda
- Maandteksten
- Koster
- Kerkgebouw
Woord Vooraf : door Martin van Wijngaarden
Melanchthon I
De komende keren zal Melanchthon centraal staan, medewerker van het eerste uur in de reformatie rond Luther en Wittenberg. Dit jaar wordt zijn 450 sterfdag gevierd. Wij zullen o.a. in de maanden september (Lutherse Zomerschool) en oktober (Zeemanskerkendienst) daarbij stil staan. Omdat men van Melanchthon doorgaans niet zo op de hoogte is, volgt eerst een kleine levensschets. Deze koppel ik aan een lied dat rond Pinksteren zo goed past. Een alternatief “Vooraf” dit keer dat meer “informatief” is.Melanchthon is geboren als Phillip Schwarzerd, in Bretten op 16 februari 1497 en hij zou overlijden in Wittenberg op 19 april 1560, vorige maand 450 jaar geleden. Naar de mode van die tijd vergriekste hij zijn achternaam “Schwarz-erd”, die letterlijk als “zwarte-aarde” gelezen kan worden in "melan-chthon". Reeds als 21-jarige, hij staat dan al als briljant bekend, wordt hij als hoogleraar door keurvorst Frederik de Wijze benoemd aan de door hem in 1502 opgerichte universiteit van Wittenberg om de Griekse taal te doceren. Melanchthons inaugurele rede luidt: “Over de verbetering van het onderwijs aan de jeugd”. Door dit soort bijdragen werd hij ook bekend en dat is de reden dat een Rotterdamse scholengemeenschap zijn naam gebruikt. Martin Luther herkende de scherpe geest van deze jonge collega en stimuleerde hem ook theologische vakken te studeren. Uit vele publicaties die op diverse terreinen volgen kunnen we onder andere commentaren noemen op de Kolossenzenbrief en de Romeinenbrief. Luther en Melanchthon werken veel samen op uiteenlopende gebieden en de een is eigenlijk niet zonder de andere te bestuderen. Ook houdt Melanchthon zich actief bezig met wat later reformatorische theologie zal gaan heten. Al in het gesprek met Johannes Eck te Leipzig begeleidt hij Luther niet alleen op zijn reis, maar ook bij het dispuut zelf. Eveneens staat hij Luther (met anderen) bij de bijbelvertaling terzijde. Tijdens de periode dat Luther op de Wartburg zat had hij briefcontact met Luther terwijl hij diens colleges waarnam. Later zal hij zich met anderen als Johannes Bugenhagen met de organisatie van gemeenten bezig houden, via onder andere kerkvisitatie, die een pedagogisch element in zich draagt. Zoals andere grote denkers van zijn tijd is ook hij een stimulator van goed onderwijs. In Duitsland is hij ook bekend, naast zijn taalkundige bijdragen via de bijbelvertaling, vanwege het door hem sterk humanistisch geschoeide schoolsysteem. Gaandeweg profileert hij zich dus bovendien als theoloog en organisator van school-, kerk,- en universiteitszaken. Een veelzijdig man dus.
Ondanks zijn angst dat een huwelijk ten koste zou gaan van de tijd voor zijn wetenschappelijke werk huwen op 25 november 1520 Philippus Melanchthon en burgemeestersdochter Katharina Krapp. Uit dit huwelijk worden twee zonen en twee dochters geboren. Hij zal aan vele godsdienstgesprekken deel nemen. Zo ook te Worms in de maanden augustus tot en met december 1557, in opdracht van keurvorst August. In die stad hoort hij van de dood van zijn vrouw Katharina, 13 oktober 1557. Ongetwijfeld heeft dit overlijden Melanchthons ziekelijke constitutie geen goed gedaan. Op 19 april 1560 sterft ook hij. Melanchthons graf bevindt zich vlak bij dat van Luther in de Slotkerk te Wittenberg. Melanchthon was ondermeer een van de eersten die (via de genoemde Augsburgse Confessie) schreef over wat kerk-zijn was. Leggen we hiertegen aan de bewerking (door Hans Mudde) van een Lutherlied dat niet in ons liedboek staat.
Zij is mij lief: de ware kerk.
In haar ben ik herboren,
gedoopt draag ik haar watermerk,
haar mag ik toebehoren.
Ik heb haar hoog: haar wakend oog
ziet hoe ’t mij gaat, treft mij het kwaad,
zij keert het toch ten goede.
Dan staat zij mij met raad terzij
en metterdaad een moeder
spreekt zij van vrees mij vrij.
Zij is mij lief: de ware kerk.
In haar ben ik getogen.
Met brood en wijn houdt zij mij sterk
ondanks mijn onvermogen.
Ik houd het maar bij dat gebaar
dat krachtig is: gedachtenis
van Hem die bracht het leven.
Zo zendt zij mij de wereld in
om daar het brood te delen
met vriend en vreemdeling.
Melanchthon II
Na een eerste bericht in het vorige Contact, ter gelegenheid van het Melanchthon-jaar (hij stierf 450 jaar geleden), staat hij ook nu weer centraal. Opgrond van enige reacties op zaken die de vorige keer genoemd werden, gaan we iets meer de diepte in voor weer een alternatief "Vooraf".
Melanchton en de reformatie en de Augsburgse Confessie
Toen Luther tot ketter verklaard werd, was dat niet het einde van de stroming die een andere, meer bijbelse, invulling zocht voor de macht van de Paus. Onder andere gold dat diens macht, die samenhing met de aflaatverkoop. Met een aflaatbewijs kocht je voor jezelf of voor bijvoorbeeld je overleden ouders als het ware een toegangsbewijs voor de hemel. Voor Luther en Melanchthon was dit onzin: God ontvangt alle mensen in zijn genade. Die genade hoef je niet te kopen. Dat de Paus dat nu wel wilde was niet zo raar. Hij wilde de Sint Pieterskerk -we bezochten hem twee jaar terug met een aantal gemeenteleden- in Rome bouwen! Een heel belangrijk werk van Melanchthon, voor ons wellicht niet zo bekend, was zijn Loci communes; dat betekent zo veel als gemeenschappelijke (bijbel)plaatsen. Kortweg: dit was een dogmatisch (leerstellig) getint werk. Hierin zette hij aan de hand van vergelijkbare bijbelse passages de nieuwe reformatorische inzichten uiteengezet. Dat deed hij door middel van vergelijkbare of herhaalde teksten en woorden met elkaar te verbinden. Luthers rechtvaardigingsleer (“God ontvangt alle mensen in zijn genade”) en de betekenis van de Sacramenten (Avondmaal en Doop) spelen bij Melanchthon een grote rol. In de tijd die nu volgde werden veel gesprekken over het nieuwe, later protestantse, geloof gevoerd. Melanchthon zal aan veel van die godsdienstgesprekken deel nemen. Een bijzonder element bij Melanchthon is dat hij deelnam aan de gesprekken tijdens de Rijksdag te Augsburg (1530). De confessie (belijdenis) die daar aan Keizer Karel V gepresenteerd wordt is een zo helder mogelijke samenvatting van waar Luther en hij (en al die anderen) voor willen staan. Centraal staan de bijbel en de genade van God, waar geen Paus of andere macht het voor het zeggen zou mogen hebben. Melanchthon mag zondermeer als de belangrijkste hoofdopsteller gezien worden. Hij heeft daarbij een bijna dagelijks briefcontact met Luther die vanwege de ban niet veilig verder kan reizen dan de Vesting Coburg. De zaal was warm en de keizer verstond geen Duits, hij viel erbij in slaap. Maar desondanks maakte de Augsburgse Confessie geschiedenis, waarbij hij ook in de Nederlanden vaak terug zou keren. Ook voor de huidige Protestante kerk van Nederland is zij een van haar grondleggende geschriften. Een andere gesprek was dat in de stad Schmalkalden. Hier werd in 1537 de Schmalkaldische Bund gesloten. Het verdient het om het even wat uitgebreider te beschrijven. Het vond plaats in de raadzaal waarin 18 vorsten, 28 vertegenwoordigers van steden en 40 vooraanstaande theologen samen kwamen is nog steeds te bezichtigen. Het is aan de dynamische jonge landgraaf Philipp van Hessen te danken dat Schmalkalden in de tijd van de Reformatie zich even in het hart van de Europese geschiedenis bewoog. Hij is een van de eerste en leidende protestantse vorsten in Duitsland, en mede-oprichter van de Schmalkaldische Federatie (1530/31), het militaire bondgenootschap ter bescherming tegen de katholieke keizer Karel V en de handhaving van het protestantse geloof. Deze belangrijkste conferentie in 1537 ging ook als "Schmalkalder Fürstentag" de geschiedenis in. Vertegenwoordigers van de keizerlijke Hanzesteden en de 42 protestante theologen o.l.v Martin Luther en Melanchthon, alsook alle gezanten van de keizer, de Franse en de Deense koning met alle prinsen en graven gaven de stad even internationale allure.
De Schmalkaldische Bund
“Luther was tijdens zijn verblijf in Schmalkalden ernstig ziek. Naast allerlei chronische ziektes had hij vooral last van nierstenen. Tijdens het schrijven van de Schmalkaldische Artikelen werd hij zo ziek dat hij het laatste deel van de tekst moest dicteren. De situatie werd uiteindelijk dermate ernstig dat Luther de vergadering op 26 februari vroegtijdig moest verlaten. {…} Luther stelt in het vierde artikel van het tweede deel: ‘De paus is niet naar goddelijk recht of op grond van Gods Woord het hoofd van de ganse christenheid, want dat komt alleen Hem toe die Jezus Christus heet. (...). Hieruit volgt, dat al wat de paus op grond van deze valse, suspecte, lasterlijke en aangematigde macht heeft gedaan ijdel was, een duivelse zaak. (...). Dit stuk laat overduidelijk zien dat hij de eindchrist of antichrist bij uitstek is, die zich boven en tegen Christus opstelt en verhoogt. (...)/ Dat doen zelfs de Turk en de Tartaar niet. (...). De paus echter laat niet toe dat er geloofd wordt, en zegt dat men hem moet geloven om zalig te worden. Dat zullen wij nooit doen: liever sterven dan dat, in godsnaam’ (Lutherse Geschriften. Belijdenisteksten van een kerk, 215, 217). De meeste keurvorsten konden wel achter Luthers felle bewoordingen over de paus staan, maar de rijkssteden ging het te ver. Zij vreesden dat er met een dergelijke verklaring geen enkel compromis meer mogelijk zou zijn. De rijksstanden hebben Luthers tekst dan ook niet ondertekend.Ook Melanchthon had grote moeite met Luthers artikel over de paus. Hij adviseerde ook anderen zoals bijvoorbeeld Philipp van Hessen de Schmalkaldische Artikelen niet te aanvaarden. Deze actie zorgde voor veel onrust en onzekerheid bij de andere deelnemers. Luther kon zijn eigen tekst niet meer verdedigen, maar Johannes Bugenhagen zorgde ervoor dat de Schmalkaldische Artikelen uiteindelijk wel door de delegatie van theologen ondertekend werden. Ook Melanchthon ondertekende wel, maar schreef erbij dat hij Luthers artikel over de paus niet steunde. De vergadering besloot de deelname aan een door de paus bijeen geroepen concilie in Mantua te weigeren en gaf vervolgens Melanchthon de opdracht om een protestantse visie op de positie van de paus te formuleren. Melanchthon schreef een voor zijn doen pittig stuk Over de macht en het primaat van de paus dat door de gehele vergadering aanvaard werd.” (tekst Mw. dr. Sabine Hiebsch in Martin Luther, p 229) De aldaar opgestelde "Schmalkaldischen artikelen" vormen met o.a. de Katechismus en de Augsburgse Confessie de grondslag voor de Lutherse kerken. Belijdenissen als deze zijn uiteraard te lezen in het verlengde van belijdenissen zoals we liturgische belij-denissen (in de diensten dus) zingen en zeggen:
In deze lijn, met het couplet over de Geest uit gezang 331 sluiten we mooi af!
Wij geloven in de Heil'ge Geest
God, zoals de Zoon, de Vader,
vertroostend wie het oordeel vreest
en verrijkend met zijn gaven,
wie van Christus zijn op aarde,
doet Hij als een lichaam leven,
vrij van kwaad dat hen bezwaarde.
Alle vlees zal dan ook herleven.
na deez' ellende ons bereid
een leven in de eeuwigheid!
Amen.
Melanchthon III
Na eerdere berichten in Contact, ter gelegenheid van het Me-lanchthon-jaar (hij stierf 450 jaar geleden) noemen we nu enige aspecten die iets minder logisch voor ons als kerkmen-sen wellicht zijn. We zien hem als reformator en vriend van Luther, maar daarom heen zijn ook andere zaken te melden! Dus een derde bijdrage in een kleine serie van alternatieve vormen van een "Vooraf" in dit blad.Humanist en onderwijshervormer
Niet alleen bij kerkelijke za-ken, ook in het toenmalige onderwijs liet Melanchthon zijn sporen na. Na de refor-matie vielen velen koor-scholen bij grote kerken kathedralen weg. Ook die moesten opnieuw opgezet worden. Al toen hij zelf nog rond de twintig jaar oud was dacht hij na over onderwijs-vormen. Dat gebeurde onder andere door de aanmoedi-ging van de toen al zeer be-roemde humanist en taal-geleerde Johannes Reuchlin (1455- 1522). Deze man stimuleerde Melanchthon zeer en hielp hem overigens ook aan die genoemde baan aan de universiteit van Wit-tenberg. Melanchthons eer-ste rede als hoogleraar in de Griekse taal luidde: “Over de verbetering van het onder-wijs aan de jeugd”. Dit toe-spraak hoefde duidelijk geen Grieks onderwerp te hebben. Zo zien we meteen hier hoe belangrijk hij het onderwijs vond, als hij dat tot onder-werp verkoos. Zoals andere grote denkers van zijn tijd is ook hij een stimulator van goed onder-wijs. In Duitsland is hij ook bekend, naast zijn taalkun-dige bijdragen via de Bijbel-vertaling, vanwege het door hem sterk humanistisch (…) geschoeide schoolsysteem. Vooral zaken als ‘herhaling van leesstof’ maar ook ‘dis-cussie’, eigenlijk nog steeds heel hedendaagse lesvor¬men, hebben we ondermeer aan hem te danken.
Portret
Vaak werd Melanchthon af-gebeeld als de hoofdrolspeler in dit deel van de kerkge-schiedenis. Hij gold al vroeg als bekend reformator, van wie een grote zeggingskracht uit ging. Het opvoedende of pedagogische element van het gebruiken van zijn por-tret moest hem welgevallig geweest zijn, vanwege zijn niet zo schone uiterlijk was het beslist niet. We zien hem vaak op een paar vaker terugkerende manieren afgebeeld. Als reformator zoals Dürer dat deed. Of als een van de reformatoren die gezamen¬lijk tegenweer tegen de rooms-katholieke kerk ga¬ven. Een goed voorbeeld is De helden van de reformatie.Melanchthon en een legende
Pas sinds korte tijd is be-kend dat Luthers niet de stellingen op de slotkapel-deur aangeslagen had. Lange tijd werd dat geloofd omdat men dacht dat er een belangrijke getuige was: Melanchthon. Maar hij was er helemaal niet bij. Op 31 oktober 1517 verbleef hij nog in Tübingen, enige dag-reizen verderop. Een legende werd geboren en, alle beeldende kunst ten spijt, zijn ze toch niet zo dramatisch gepubliceerd. Maar de legende van Me-lanchthon hielp het ons wel goed onthouden! Dat Melanchthon aan liede-ren bijdroeg is in het Ne-derlandse gezangboek nau-welijks terug te vinden. Wel is hij zeer verbonden met liederen die beginnen met "Heer blijft bij ons want het is avond en de nacht zal komen”. De AndreasCantorij zong van de zomer daar in de Zweedse tuin al van! Na nadere studie komen we daar weer op terug. Sluiten we hier met het daarmee verbonden avondgebed waar de lutherse traditie (het is niet van Luther zelf, dat is ook een andere 'legende') zich zo thuis bij voelt:
Heer, blijf bij ons, want het is avond
en de nacht zal komen.
Blijf bij ons en bij uw ganse Kerk
aan de avond van de dag,
aan de avond van het leven,
aan de avond van de wereld.
Blijf bij ons
met uw genade en goedheid,
met uw troost en zegen,
met uw woord en sacrament.
Blijf bij ons
wanneer over ons komt
de nacht van beproeving en van angst,
de nacht van twijfel en aanvechting,
de nacht van de strenge, bittere dood.
Blijf bij ons
in leven en in sterven,
in tijd en eeuwigheid.
Amen.
VOORAF December 2010
Martin van Wijngaarden
Het komende liturgische jaar willen we hier een aantal gedichten onder de aandacht brengen die vrij recent ontstonden en/of nauwelijks gepubliceerd zijn. We zullen die gedichten ook trachten in diverse diensten een plaats te geven; zeker als ze gezongen kunnen worden op een al dan niet oude melodie is dat wel zo treffend.
Zo kwam ons dit gedicht van Michiel van der Plas onder ogen, mooi te zingen op de melodie van Nu daagt het in het oosten, gezang 124 in ons liedboek.
Het lied van Advent.
1. Het komt, het zal er komen,
zoals het is voorzegd:
het rijk van onze dromen;
de paden worden recht.
2. Het komt, wij zien het prille
ontroerende begin.
Als wij de vrede willen
dan trekt die bij ons in.
3. Zo wordt het toch nog waarheid,
het oude visioen.
De vrede komt tot klaarheid
als wij de vrede doen.
4. Wie ogen heeft en oren,
die maakt zichzelf nu klein:
dan wordt het licht geboren
dat ons geluk zal zijn.
5. Nu daagt het in het Oosten,
het licht schijnt overal;
het komt de volken troosten,
die eeuwig heersen zal.
In dit lied ligt een duidelijk vertrekpunt bij de zogenaamde laatste zondagen van het kerkjaar.
De dromen die we daar lazen, in bijvoorbeeld de openbaring over het laatste der tijden, droomden van een nieuw Jeruzalem. Zoals we dat ook bij Jesaja lezen.
De droom verschuift naar visioen, want de nacht- en de dagdromen zijn bedrog, dat zeggen we al net zo makkelijk.
Maar de dromen die God mensen laat dromen zijn van een andere aard: zij zijn visionair. Zij vertellen iets van wat we niet weten maar wat er wel zijn zal. Dit lied bezingt de vrede. Dat dit pas bij ons kan intrekken als we er voor openstaan, als wij die vrede dus ook 'doen' zoals het gedicht zegt.
Zo klein kan Advent beginnen, maar niet minder duidelijk en krachtig. Zo daagt er al iets, dat we weten vanuit het Oosten, er komt een vredig Heerser, Die troost!
Er wordt verteld wat tot ontplooiing komt, opdat we het ten volle leren kennen. Vrede op aarde.